Przedwojenne herby sportoweHerby, godła, monogramy i chorągwie – przedwojenny futbol w Polsce obfitował w oryginalne wzory. Czy jednak znajdziemy w nich jakieś zalążki stylu, unikalnego dla polskich emblematów sportowych?


© Autor: Jakub Malicki

Przegląd klubów i rozgrywek sprzed 1939 r. prowadzi do refleksji, że wówczas piłka nożna w Polsce była znacznie bardziej różnorodna, niż obecnie. Każda drużyna miała swój odrębny charakter, większość opierała skład na wychowankach, a w Lidze rywalizowały – oprócz polskich – drużyny żydowskie i niemieckie. Na pewno było bardziej kolorowo, niż wskazywałyby poszarzałe fotografie. Niedawno podsumowaliśmy wyniki drużyn, które przekroczyły progi elity przed II wojną światową, dzięki czemu poznaliśmy układ sił w pierwszych latach ekstraklasy.

Zobacz przedwojenną tabelę ligowców >>

Nadszedł czas by porównać znaki klubów, wszak jest to główny temat naszego serwisu. Poszukajmy w tych przedwojennych emblematach cech, które moglibyśmy uznać za charakterystyczne dla polskich klubów sportowych. Zastanówmy się, które drużyny miały emblematy inspirowane herbami zagranicznych rywali. W pierwszych latach XX wieku mieliśmy przecież kilka klubów, które rywalizowały z węgierskimi, austriackimi, czeskimi czy nawet niemieckimi rywalami, zależnie od zaboru, w którym miały siedzibę. Najstarsze odznaki krakowskich klubów zostały wyprodukowane przez wiedeńską pracownię A. Belady, stąd nie powinniśmy dziwić się, że posiadają cechy podobne do znaków klubów powstałych w Austro-Węgrzech.


Prawie jak angielskie herby, ale bez… labrów

Wielu z Was nazywa piłkarskie emblematy herbami i po prawdzie, sam nie unikam takiego sformułowania, ponieważ uważam, że nomenklatura jest dla ludzi, a nie odwrotnie. Wiadomo, że z punktu widzenia heraldyki, czyli nauki pomocniczej historii, znaki sportowe nie mogą być traktowane jak herby, ponieważ nie podlegają regułom heraldycznym ani blazonowaniu. Jednak kompozycja niektórych emblematów mogłaby wskazywać na inspiracje heraldyczne ich twórców.

English football crestsCechą charakterystyczną herbów jest występowanie tarczy w określonym historycznie stylu, podziałów tychże tarczy na figury oraz umieszczeniu nań symboli (godeł). Najczęściej takie znaki sportowe znajdziemy u klubów brytyjskich oraz tam, gdzie Anglicy pogrywali lub uczyli grać w piłkę (np. Włochy, Hiszpania, Ameryka Południowa). Zresztą, aktualnie takie kluby, jak Barnsley, Blackpool, Huddersfield Town, Sunderland czy Newcastle używają herbów, wraz z labrami lub trzymaczami, choć w XXI w. poddanych szlifom graficznym.

Barcelona crest AC Milan crest historyNajstarsze znaki FC Barcelona i AC Milan; Źródło: fcbarcelona.com / własne archiwum

W podobnej stylistyce znajdziemy znaki także w Polsce. Warto wspomnieć tu emblematy Newcastle Łódź oraz Polonii Bydgoszcz, które co prawda nie przekroczyły progu polskiej ekstraklasy (przed wojną), ale ich znaki wpisują się w heraldyczną stylistykę. Mają bowiem tarcze podzielone na figury, ale też nazwy wypisane na otoku, co pozycjonuje je wśród znaków w kształcie pieczątek (patrz niżej).

Przedwojenne herby sportoweBardziej charakterystycznym elementem dla polskich znaków sportowych jest podział tarczy w skos lub lewy skos. Oczywiście nie jest to cecha wyjątkowa dla naszych emblematów, ale element częściej spotykany u polskich niż zagranicznych klubów. W przedwojennej Lidze znajdziemy takie znaki u Legii, Polonii, Czarnych Lwów i Hasmonei.

Przedwojenne herby sportoweDo kategorii znaków quasi-heraldycznych należy zaliczyć także tarcze, których pola dzielono w pionowe pasy, czyli Pogoń Lwów, Warszawianka, Podgórze Kraków.

Przedwojenne herby sportoweZauważmy, że integralną częścią tych znaków jest liternictwo, co nie zdarza się w heraldyce. Wśród klubów, które możemy zaliczyć do tej kategorii, należy wymienić także Wisłę i Śmigłego, których tarcze zawierają charakterystyczny symbol – białą gwiazdę i orła.

Przedwojenne herby sportoweRównie charakterystycznym symbolem byłą zielona koniczynka na koszulkach AKS, choć w okrągłej tarczy została zamknięta dopiero po II wojnie światowej. Dodajmy, że takie konstrukcje znajdziemy w znakach zagranicznych klubów, np. biała gwiazda pojawiła się w emblemacie Botafogo Rio de Janeiro a koniczynkę noszą na piersiach m.in. gracze Panathinaikosu. Symbol na tarczy to – obok monogramów – najbardziej popularny sposób projektowania znaków piłkarskich. Dlatego oryginalny charakter emblematu można uzyskać w takim przypadku przez unikatowy symbol lub tarczę.


Z wieńcem, ale bez tarczy

Przed wojną znajdziemy także w Polsce znaki bogato zdobione, z wieńcami, lecz nie zamknięte w tarczy. Pomijając kluby niemieckie, funkcjonujące w Łodzi, można wskazać piękny emblemat Widzewa z 1922 roku oraz dwie najstarsze odznaki Makkabi Kraków i Hasmonei Lwów, z charakterystycznym dyskobolem i tarczami na flankach.

Przedwojenne herby sportoweW heraldyce takie ozdobne florystyczne elementy wokół tarczy zwiemy labrami, w przypadku odznak sportowych mamy po prostu wieńce – laurowe lub dębowe, jak na powyższych emblematach. W polskim projektowaniu ozdabianie znaków wieńcami wiąże się z chęcią ilustracji jubileuszu lub wyjątkowych osiągnięć klubu, jednak emblematy pozbawione tarczy są rzadko spotykane. Częściej możemy znaleźć ozdobny wieniec „doklejony” obok tarczy.


Flagi z niemieckim rodowodem

Kilka polskich klubów, powstałych przed II wojną światową, nosi znaki przypominające flagę. Wymieńmy tu najbardziej znane – Cracovię, Naprzód Lipiny, Rewerę Stanisławów, krakowskiej Olszy ŁTSG oraz późniejsze znaki ŁKS czy Warszawianki, Makkabi Kraków.

Przedwojenne znaki w kształcie flagiNiemieckie znaki w kształcie flagiDoprawdy trudno potraktować te znaki jako herby, powinniśmy nazywać je chorągwiami. Forma taka była bardzo popularna wśród przedwojennych klubów niemieckich i austriackich, że wspomnimy Wiener SK, Sturm Graz, Herthę Berlin, Arminię Bilefeld, Kickers Offenbach, Dresdner SC, Tasmanię i Victorię Berlin czy SC Erfurt 1895. Widzimy podobieństwo pasiastych flag do znaku Cracovii, a np. Herthy Berlin (na ilustracji aktualne logo) do Makkabi Kraków.


Odznaki jak pieczątki

Nie tylko w Polsce często spotykane są znaki z okrągłą tarczą i nazwą wypisaną na otoku. Spośród drużyn grających w przedwojennej ekstraklasie, znajdziemy takie znaki u wpomnianych Czarnych Lwów, jak również emblematy Lechii, Garbarnii Kraków i Toruńskiego Klubu Sportowego.

Przedwojenne herby sportoweGdyby usunąć kolor z tych znaków, wyglądałyby jak typowe pieczątki, zresztą tak były używane na listownikach. Wyjątkowy pragmatyzm sprzyjał ich twórcom, choć w moim odczuciu okrągła tarcza z napisem na łuku to pomysł na herb mało odkrywczy i godny obrony jedynie przy oryginalnym symbolu lub monogramie. W przypadku Lechii, Czarnych i TKS warunek ten został spełniony, emblemat Garbarni pozbawiony otoku byłby ledwie trójkątem wpisanym w brązowe koło.


Z literą na piersi

Obszerna kategoria, o której już pisaliśmy TUTAJ >> Warto wspomnieć, że monogramy sportowe niekiedy występowały w postaci przeplecionych liter, a częściej jako inicjały (zwane również glifami). Spośród drużyn przedwojennych, wspomnijmy wystylizowane monogramy ŁKS, Ruchu, Warszawskiego Koła Sportowego, Klubu Turystów, Union-Touring i Pabianickiego Towarzystwa Cyklistów.

Przedwojenne herby sportoweProstsze kompozycje liternicze nosiły w emblematach kluby, takie jak: 1. FC Katowice, Dąb Katowice, ŁTSG, TKS Toruń, > a także lwoskiej Hasmonei. Znak Warty Poznań był inicjałem w okrągłej tarczy, choć wydano także odznaki z otokiem, przypominające pieczątki.

Przedwojenne herby sportoweDodajmy, że podobne barwy i monogram „W” widniał w emblemacie VfL Wolfsburg, niemieckiego klubu założonego już po II wojnie światowej.

Przedwojenne herby sportoweNa powyższej ilustracji zebrałem aktualne znaki najbardziej znanych klubów z Niemiec, posiadających literę lub monogram na tarczy. Symbole liternicze są niezwykle popularne u naszych zachodnich sąsiadów, z literami (i cyframi) na piersiach grają m.in.: Borussia Dortmund, Schalke Gelsenkirchen, VfL Wolfsburg, Werder Brema, Hannover 96, 1.FC Kaiserslautern, Borussia Moenchengladbach, FSV Mainz i inne.


Tarcza wypełniona wzorkiem geometrycznym

Jak widzicie, większość przedwojennych znaków, używanych przez polskie kluby, umożliwia sklasyfikowanie w jednej z powyższych kategorii. Znajdziemy jednak znaki, które z jakiś przyczyn nie mają swoich odpowiedników zagranicą. Tarcze takich klubów, jak Jutrzenka Kraków czy Żyrardowianka, zawierają charakterystyczny wzór geometryczny (figurę). Zamiast prostych kresek tworzących pasy, zastosowano łuki. Pozornie, jest to niezwykle prosta konstrukcja, ale rzadko stosowana w znakach sportowych.

Przedwojenne herby sportoweWarto zwrócić uwagę także na rozetę Legii Kraków oraz podobną figurę na odznace Skry Warszawa. Do geometrycznych wzorów zaliczyć można także emblematy Lechii Lwów czy RKS San Poznań, których tarcze podzielone w skos nie znalazły naśladowców. W ich kształcie można dostrzec wpływ modernizmu, ale też przypominają japońską heraldykę (znaki tamtejszych klanów).

Jeśli szukamy zalążków unikalnego stylu dla przedwojennych znaków sportowych z Polski, to właśnie takie geometryczne kompozycje mogą wydawać się najbardziej wyróżniające w stosunku do projektów z innych krajów. Jeśli znacie jakieś podobne herby – nie zapomnijcie pokazać przykładów w komentarzach.


Zalążki polskiego stylu?

Na pytanie, jakie były te polskie znaki sportowe sprzed wojny, odpowiedź jest jedna – charakterystyczne, lecz osadzone w nurcie projektowania tamtych czasów. Fascynująco surowe i w większości proste, gdyż możliwości technologiczne reprodukcji nie były tak doskonałe jak obecnie. Niemniej, już przed wojną powstały skomplikowane wzory z wieńcami czy monogramami, które w epoce zdominowanej przez technologie mobilne musiałyby zostać uproszczone.

Część polskich znaków ma jednak wspólne cechy, nie spotykane u zagranicznych rywali. Jednak genezy polskiego stylu należy poszukać w latach powojennych, o czym przeczytacie w następnych wpisach.

Na koniec zapraszam do wyboru najlepszego znaku przedwojennych ligowców, ankieta będzie aktywna do północy 30 stycznia.


Który znak sprzed II wś spodobał Ci się najbardziej?

  • ŁKS (52%, 459 razy oceniany)
  • Wisła Kraków (12%, 103 razy oceniany)
  • Pogoń Lwów (5%, 46 razy oceniany)
  • Polonia Warszawa (5%, 41 razy oceniany)
  • Cracovia (4%, 36 razy oceniany)
  • WKS Śmigły Wilno (4%, 31 razy oceniany)
  • Warta Poznań (3%, 27 razy oceniany)
  • Ruch Wielkie Hajduki (3%, 25 razy oceniany)
  • Legia Warszawa (1%, 13 razy oceniany)
  • Dąb Katowice (1%, 11 razy oceniany)
  • Jutrzenka Kraków (1%, 10 razy oceniany)
  • Czarni Lwów (1%, 10 razy oceniany)
  • Toruński KS (1%, 8 razy oceniany)
  • Klub Turystów Łódź (1%, 8 razy oceniany)
  • AKS Chorzów (1%, 7 razy oceniany)
  • Garbarnia Kraków (1%, 7 razy oceniany)
  • 1. FC Katowice (1%, 7 razy oceniany)
  • Hasmonea Lwów (1%, 6 razy oceniany)
  • Podgórze Kraków (1%, 5 razy oceniany)
  • ŁTSG (1%, 5 razy oceniany)
  • Warszawianka (1%, 5 razy oceniany)
  • Union-Touring Łódź (1%, 5 razy oceniany)
  • Lechia Lwów (0%, 4 razy oceniany)
  • Śląsk Świętochłowice (0%, 3 razy oceniany)
  • WKS 22pp Siedlce (0%, 1 razy oceniany)

Ilość głosów: 883

Loading ... Loading ...



Przedwojenne sezony ligowe

Jeśli zainteresowały Was przedwojenne rozgrywki w Polsce lub chcielibyście zobaczyć, jak zmieniały się znaki klubów w poszczególnych sezonach, możecie dowiedzieć się więcej klikając w poniższe grafiki.

Historia EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria EkstraklasyHistoria Ekstraklasy